Laboratorium Rembrandt

Hoe maakte Rembrandt zijn schilderijen, etsen en tekeningen? En hoe onderzoeken wij dat tegenwoordig? In het najaar van 2019 werd in het museum een laboratoriumachtige setting gecreëerd, waarin nieuwe inzichten werden blootgelegd over diverse schilderijen van Rembrandt, vondsten uit zijn beerput en zijn prenten en tekeningen. In de tentoonstelling Laboratorium Rembrandt. Rembrandts techniek ontrafeld stapten bezoekers in de schoenen van de wetenschappers. 

De afgelopen jaren zijn diverse kunstwerken van Rembrandt door onderzoekers aan de nieuwste methoden onderworpen, waaronder Macro X-Ray Fluorescentie, kortweg macro-XRF. Hiermee kunnen we ín de verf van Rembrandts schilderijen kijken en onder andere veranderingen die tijdens het schilderen zijn gedaan in kaart brengen. Maar ook pigmenten, waarvan niet bekend was dat Rembrandt deze gebruikte, zijn zo gevonden. Sinds kort worden ook zijn tekeningen met deze methode onderzocht, om vast te stellen welke inkten hij gebruikte. Deze interactieve tentoonstelling bracht de wereld van het materiaal-technisch onderzoek tot leven voor zowel volwassenen als kinderen vanaf 6 jaar, dankzij de speciale Rembrandt Junior Lab-route – kunst meets wetenschap.

Links: Rembrandt, Portretten van Marten Soolmans en Oopjen Coppit, 1634. Collectie Rijksmuseum/ Collectie Musée du Louvre [als reproductie in de tentoonstelling te zien] | Rechts: Macro rontgenfluorescentie (MA-XRF) scan van Rembrandts portretten van Marten Soolmans en Oopjen Coppit uit 1634. Beeld: Rijksmuseum, Amsterdam.

Onder Marten en Oopjen spieken, Rembrandts gemiddelde werkdag en een recent ontdekt pigment

De tentoonstelling was opgebouwd in drie delen: ‘Verborgen ingrediënten’, ‘Rembrandt-raadsels’ en ‘Rembrandt aan het werk’. In elk deel kwam een aantal lopende onderzoeken aan bod, waarin je als bezoeker de kans kreeg om mee te denken over de uitkomsten. In totaal werden zes cases met verschillende onderzoeksvragen uitgelicht, gepaard met vaak verrassende nieuwe inzichten. Een tipje van de sluier:

Ze zijn wereldberoemd: Marten en Oopjen, als portretten ten voeten uit geschilderd door Rembrandt in 1634 (collectie Rijksmuseum en Musée du Louvre). Maar wat zit er onder het oppervlak van deze schilderijen? In Laboratorium Rembrandt werden voor het eerst de onderzoeksresultaten aan het grote publiek getoond, aan de hand van reproducties op ware grootte en scans die van de doeken zijn gemaakt.

Kunnen we erachter komen hoe een schilderdag er voor Rembrandt uitzag? Dankzij XRF-data kunnen we nu zien hoe hij zijn schilderij De man met de rode muts uit ca. 1660 (collectie Museum Boijmans van Beuningen) veranderde, en welke verf uit dezelfde schilderfase stamt. In de tentoonstelling wordt het originele schilderij getoond, samen met een indrukwekkende digitale impressie van deze mogelijke ‘giornate’.

Ook is er een nieuw (zeer giftig) pigment ontdekt in het werk van Rembrandt. Hierdoor is zijn kleurenpalet uitgebreid naar vijftien pigmenten. We kunnen het pigment koppelen aan slechts twee schilderijen, waaronder een van de beroemdste meesterwerken van de kunstenaar. Het pigment verandert na verloop van tijd van kleur en is mede daarom niet eerder opgemerkt. In de tentoonstelling werd, met behulp van microscopen en een reproductie met ingebouwd touchscreen, getoond hoe het is ontdekt.

Links: Rembrandt (toegeschreven), De man met de rode muts, ca. 1660, Museum Boijmans van Beuningen, Rotterdam. | Midden: Rembrandt, Jonge vrouw zittend bij een raam (Saskia?), ca. 1638. Rijksmuseum, Amsterdam | Rechts: False color beeld van de ijzer-, calcium- en zwavelkaarten (Macro X-Ray Fluorescence) van Rembrandts tekening van een jonge vrouw zittend bij een raam uit ca. 1638, collectie Rijksmuseum, Amsterdam. Beeld: Frank Ligterink (onderzoeksteam Drawing out Rembrandt) 

 

Speciaal voor kleine ontdekkers

In deze tentoonstelling keek je niet alleen met je ogen, maar ook met je handen! Elke jonge bezoeker vanaf 6 jaar kreeg bij binnenkomst in het museum een speciaal clipboard mee met een onderzoekskit. Aan de hand van vragen en opdrachten ging je zelf op onderzoek uit in de tentoonstelling.

Zo vond je bij het onderdeel over Rembrandts etsen de vraag: ‘Is deze ets door Rembrandt gemaakt?’ Je speurde digitaal door verschillende watermerken om uit te vinden of er een match is met het watermerk dat je voor je ziet. Zo ontdekte je uit welk jaar het papier komt, en of hierop dus door Rembrandt kan zijn gedrukt. Bij het onderdeel over Rembrandts tekeningen kon je met ganzenveren op een magic drawing board tekenen: hoeveel verschillende lijndiktes zijn er mogelijk? Ook kon je met behulp van UV-licht zien ‘wat wij over het hoofd zien’: ontdek wat je niet met het blote oog op een tekening kunt zien, maar wat er wel zit!

 

Deze tentoonstelling wordt georganiseerd in samenwerking met het Rijksmuseum, de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed | Rijkserfgoed Laboratorium, de Universiteit van Amsterdam en de Technische Universiteit Delft (tezamen verenigd in NICAS), Monumenten en Archeologie Gemeente Amsterdam, het Rijksbureau voor Kunsthistorische Documentatie, The Watermark Identification in Rembrandt’s Etchings Project (WIRE) en zelfstandig onderzoekers.